Janusz S. Bień
Katedra Lingwistyki Formalnej UW

Słownik polszczyzny XVI w. i jego uzupełnienia
w Internecie

31 grudnia 2010 r.
piersza wersja udostępniona 18.02.2008
ostatnie uzupełnienie 6.01.2011

1 Informacje ogólne

Słownik jest przygotowywany przez pracownię założoną z inicjatywy Marii Renaty Mayenowej w 1949 jako część kierowanego przez nią Zakładu Historii Języka i Form Literackich Instytutu Badań Literackich, wówczas podlegającego Ministerstwu Oświaty. W wyniku kolejnych reorganizacji pracownia jest obecnie samodzielną jednostką Instytutu Badań Literackich PAN. Prof. Mayenowa kierowała pracownią do 31 lipca 1971 r., następnie kierował nią Prof. Franciszek Pepłowski. Obecnie pracownią kieruje dr Patrycja Potoniec.

Prof. Mayenowa była również redaktorem naczelnym słownika od jego początku do swojej śmierci 7 maja 1988 r., choć nie zawsze miało to charakter formalny. Kolejnym redaktorem naczelnym był Prof. Pepłowski (początkowo sekretarz redakcji, od tomu V zastępca redaktora naczelnego), zmarły 20 marca 2009 r.; ostatnie opublikowane tomy były opracowane jeszcze pod jego kierownictwem.

Począwszy od tomu XXII publikacja słownika jest wspierana finansowo przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej. Dla przykładu — według danych otrzymanych z Fundacji 25 listopada 2008 r. — subwencja na pokrycie kosztów wydania tomów XXIX, XXX, XXXI i XXXII wynosiła odpowiednio 108 060 zł (rok 2001), 102 240 zł (rok 2002), 99 800 zł (rok 2003) i 111 130 zł (rok 2004).

Tomy XXXIII–XXXVII są finansowane w ramach ogłoszonego i rozstrzygniętego w 2008 r. konkursu na projekty wydawnicze, którego regulamin stanowił

projekt wersji online […] musi być integralnym elementem projektu

Pierwotnie dyrekcja Instytutu Badań Literackich zamierzała skanować już wydrukowane tomy, ale — dzięki stanowczej interwencji Janusza S. Bienia — ostatecznie udostępniane są w Internecie pliki komputerowe przygotowane na potrzeby druku (patrz punkt 7). Nie jest to jednak niestety rozwiązanie optymalne, por. http://bc.klf.uw.edu.pl/165/.

2 Status prawny słownika

3 Wyszukiwarka

Od grudnia 2009 r. opublikowane dotąd tomy Słownika polszczyzny XVI wieku dostępne są za pośrednictwem wyszukiwarki leksykograficznej znajdującej się pod adresem

Aktualnie wyszukiwarka korzysta wyłącznie z wersji słownika udostępnianej przez Kujawsko-Pomorską Bibliotekę Cyfrową — patrz niżej punkt 7. Jest też ona dostępna bezpośrednio z odpowiednich stron Biblioteki za pomocą przycisku Szukaj w słowniku — autorem takiej konfiguracji oprogramowania dLibra jest starszy specjalista Oddziału Komputeryzacji i Digitalizacji KPBC Skarbimir Kwiatkowski.

4 Lista haseł

Indeksy haseł z poszczególnych tomów od I do XXVIII zostały przez Tadeusza Piotrowskiego wskanowane, poddane operacji OCR (Optical Character Recognition) i scalone. Początkowo udostępniał je w formacie PDF na swojej witrynie (http://www.tadeuszpiotrowski.neostrada.pl), ale musiał z tego zrezygnować ze względu na duży rozmiar pliku. Plik ten został skonwertowany przez Janusza S. Bienia na format DjVu i jest obecnie dostępny pod adresem

Eksperymentalna wersja internetowego indeksu haseł do pierwszego tomu słownika była przez pewien czas dostępna pod adresem

5 Zeszyt próbny

W Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej z inicjatywy Janusza S. Bienia (list do Bożeny Bednarek-Michalskiej, koordynator KPBC , z 15 grudnia 2008) od 7 kwietnia 2009 r. dostępne są skany zeszytu próbnego — patrz niżej punkt 7.

6 Pierwszy tom słownika

Pierwsza i — jak dotąd — najlepsza jakościowo dygitalizacja pierwszego tomu słownika od 9 kwietnia 2006 jest dostępna tutaj:

Do porównywania jakości skanów tej wersji z wersją udostępnioną później przez KPBC (patrz niżej punkt 7) pod adresem

7 Pozostałe tomy słownika

Od 24 stycznia 2008 r. skany słownika były sukcesywnie udostępniane przez Kujawsko-Pomorską Bibliotekę Cyfrową i obecnie wszystkie opublikowane tomy są dostępne pod następującym adresem:

Tom XXXIII, datowany na rok 2009, i tom XXXIV, datowany na rok 2010, są udostępnione w wersji urodzonej cyfrowo (por. punkt 1).

Od 14 lipca 2010 r. również tomy XXXI i XXXII są udostępnione w wersji urodzonej cyfrowo. Ze względów technicznych układ stron i kolumn różni się w nich nieznacznie od drukowanego oryginału.

8 Instrukcja redakcyjna

Przeznaczona do użytku wewnętrznego Instrukcja redakcyjna Słownika polszczyzny XVI wieku z 1976 r. — której egzemplarz udostępnił najpierw ś.p. Franciszek Pepłowski (jeszcze jako kierownik Pracowni Słownika Polszczyzny XVI wieku), a następnie Małgorzata Nobis (kierownik wrocławskiego zespołu Pracowni) — została staraniem kilku osób (Jacka Fedoryńskiego, Tadeusza Piotrowskiego i Krzysztofa Szafrana) wskanowana i skonwertowana na format DjVu. Niestety nie udało się dotąd uzyskać zgody na jej publiczne udostępnienie.

9 Wybrane publikacje

Janusz S. Bień. Digitalizing dictionaries of Polish. In: Methods of Lexical Analysis: Theoretical assumption and practical applications. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, pp. 37-45. ISBN 978-83-7431-190-8. http://bc.klf.uw.edu.pl/71/.

Janusz S. Bień. Facilitating access to digitalized dictionaries. Studia Kognitywne - Études Cognitives, 9. pp. 161-170. ISSN 1641-9758. http://bc.klf.uw.edu.pl/160/.

Janusz S. Bień. Dygitalizacja i komputeryzacja słowników na przykładzie Słownika polszczyzny XVI wieku. In: Język polski - wczoraj, dziś, jutro. Instytut Języka Polskiego PAN i Wydawnictwo LEXIS, Kraków 2010, pp. 131-138. http://bc.klf.uw.edu.pl/165/.

Piotrowski, T., Szafran, K. The dictionary of Polish of the 16th century and the computer: from paper to a (structured) file. in: F.Kiefer, G.Kiss, J.Pajzs (editors), Papers in Computational Lexicography Complex 2005: Proceedings of the 8th International Conference on Computational Lexicography, Complex 2005, June 17-18, Budapest, Hungary. Linguistics Institute, Hungarian Academy of Sciences, Budapest 2005, pp 171-179.

Szafran, K., Ku elektronicznej wersji Słownika polszczyzny XVI wieku. Tekst referatu wygłoszonego na Zjeździe Polskiego Towarzystwa Jezykoznawczego w Tarnowie, we wrześniu 2003. Biuletyn PTJ, vol. LX, ISSN 0032-3802, ss. 89 – 97, 2004. Wersja elektroniczna w formacie PDF i PostScript dostępna pod adresem http://www.mimuw.edu.pl/polszczyzna/PTJ/aB/b60_089-097.html.

Szafran, K., Analiza i formalny opis struktury ”Słownika polszczyzny XVI wieku", Wydawnictwa UW, ISBN 978-83- 235-0358-3, 218s., Warszawa 2007. Wersja elektroniczna dostępna w formacie DjVu w ebUW jako oai:ebuw.uw.edu.pl:233.

Szafran, K., Structure of Meaning in the Dictionary of Polish of the 16th century. in: K. Bogacki, J. Cholewa, A. Rozumko (editors), Papers of the Conference Methods of Lexical Analysis: theoretical assumptions and practical applications, October 9-11, Białystok, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2009, pp 347-359. http://www.mimuw.edu.pl/~kszafran/publikacje/SzafranTekstBialystok.pdf.